Zand bestaat meestal voornamelijk uit het oxide van silicium, na zuurstof het meest voorkomende element op aarde. Silicium heeft een opmerkelijke overeenkomst met koolstof. Beide elementen kunnen in het molecuul voorkomen als lange ketens. Bij rubber is er sprake van ketens, die gerimpeld zijn. Ook kan er een heel netwerk van vertakkingen gevormd worden, wat bijvoorbeeld resulteert in een hars.
Breed toepasbaar
In het geval van koolstof vinden we dat niet zo bijzonder. Iedereen kent olie, vet, rubber en plastic. Maar ook met silicium kun je er smeermiddel, olie, kit, impregneermiddel, slangen, fopspenen en borsten maken. Om eens een paar dingen te noemen. Siliconenolie is dus geen olie waar siliconen aan toegevoegd zijn, maar olie die bestaat uit ketens van het element silicium. Het aantal atomen bepalen de viscositeit of de constitutie.
Antihechting
In de loop der tijd zijn siliconen zowel positief als negatief in de belangstelling geweest. Soms sprak men zelfs over een 'siliconenbesmetting'. Dat kwam vooral door een karakteristieke eigenschap van siliconen, namelijk de antihechting. Dat kan inderdaad hinderlijk zijn, zoals uit het volgende voorbeeld mag blijken. Toen de lak van het witgoed op bepaalde plaatsen los ging laten, stond fabrikanten voor een groot raadsel. De metalen platen, waar de wasmachines en drogers van gemaakt werden, waren goed ontvet en de lak was van prima kwaliteit. Dat kon het allemaal niet zijn. Tot ze na veel zoeken de oorzaak vonden: het was de handenzeep. Geen gewone zeep, maar extra goed ontvettend. Maar als het sterk ontvet, gaat ook de beschermende laag op de handen eraf. En om de handen van de werknemers in de fabriek te sparen en niet uit te laten drogen, zaten er siliconen in. Precies op de plekken waar zij de platen droegen, daar liet nu de lak los. Want een oppervlak waar silicoonresten op zitten, daarop wil niets hechten.
Opvallende eigenschappen
Dat kan natuurlijk ook een voordeel zijn. Gunstige toepassingen zijn er genoeg. Denk aan gesiliconeerd papier voor stickers, gietmallen voor kunstvoorwerpen (de poppen voor bijvoorbeeld de Thunderbirds zijn ermee gemaakt), bakvormen, et cetera. Zelfs de kleinste details worden overgebracht in een mal van silicoonrubber. Daarnaast hebben siliconen (ook wel siloxanen genoemd) opvallende eigenschappen. Om er een paar te noemen:
- Waterafstotend: daardoor worden siliconen ook toegepast voor het impregneren van muren, regenkleding en schoeisel.
- Temperatuurbestendig: nuttig voor leidingen en slangen. Op oorlogsschepen wordt silicoonrubber gebruikt voor de bekabeling. Gewoon rubber zou bij brand smelten met als gevolg kortsluiting, maar silicoonrubber smelt pas bij zeer hoge temperatuur en verbrandt bovendien tot zand. In die hoedanigheid is het dan ook nog isolerend. De kanonnen op het schip kunnen gewoon doorgaan met schieten. Ook in de ruimtevaart maken ze dankbaar gebruik van deze eigenschap. En fopspenen kunnen we gemakkelijk sterisliseren, zonder dat ze snel verouderen.
- Smeereigenschappen: zelfs voor piepende deuren van ovens. De hitte maakt niet uit!
- Antischuim: emulsies van silicoonolie zijn de meest effectieve antischuimmiddelen die er zijn. Voordeel is dat rubber niet wordt aangetast door silicoonolie, zodat je strips van autodeuren en dergelijke ermee kunnen insmeren, waardoor ze minder snel verweren. Autobanden kunnen niet tegen 'gewone' olie en vet, maar wel tegen een emulsie van silicoonolie. Daarmee ingesmeerd zijn ze weer mooi zwart en zien er weer uit als nieuw.
Autowas met siliconen smeert lekker uit en beschermt tegen vocht. Maar o wee als er opnieuw gespoten moet worden. Dan wil de lak niet hechten of er ontstaan visogen. Gelukkig heeft de spuiter dan nog anti-siliconen bij de hand om door de lak te doen. En dat zijn dan weer siliconen…
Jacques van den Wijngaard, directeur AlfaChemie
