Service Management had in april 2018 een interview met Michiel de Reus van het AWOG-segment van Schoonmakend Nederland, over het op handen zijnde onderzoek. “Aanleiding om het onderzoek te doen, is de toenemende vraag van opdrachtgevers naar nanocoating. We weten namelijk nog maar weinig van nano, terwijl er door leveranciers wel diverse beweringen worden gedaan.”
De onderzoekers van TNO beamen die strekking. “De schoonmaakbranche geeft aan dat er sinds een aantal jaren een sterke toename van commercieel aangeboden coatings is waarvan wordt aangegeven dat er sprake is van een relatie met nano.”
We weten namelijk nog maar weinig van nano, terwijl er door leveranciers wel diverse beweringen worden gedaan
Wat is nanomateriaal?
Maar wat is nanomateriaal eigenlijk? TNO keek daarvoor naar een definitie van de Europese Commissie uit 2011. Het is materiaal bestaande uit deeltjes, waarvan minstens 50 procent een grootte heeft tussen de 1 en 100 nanometer.
Deze deeltjes kunnen schadelijk zijn voor de gezondheid, constateren de onderzoekers van TNO. “Bedrijven die nanomaterialen op de markt brengen en gebruiken, moeten extra alert zijn om ervoor te zorgen dat deze materialen geen schade berokkenen aan de gezondheid van mensen en aan het milieu. Nog alerter dan bij traditionele materialen. Deeltjes met een nano-afmeting kunnen namelijk een significant hoger risico vormen voor de mens en omgeving dan deeltjes van dezelfde stof die groter zijn (groter dan 100 nanometer) of wel kleiner zijn (minder dan 1 nanometer).”
Onderzoek gericht op gevel
De onderzoekers besloten zich te richten op gevelmaterialen en niet op glas. “Coatings op glas bestaan wel, maar worden veelal door de leverancier in een fabriek onder gecontroleerde omstandigheden aangebracht en bij hoge temperaturen uitgehard.” Even later: “Het achteraf aanbrengen kan de kwaliteit qua egaliteit en duurzaamheid van in een fabriek aangebracht en uitgeharde coatings niet evenaren.”
Daarom gingen de onderzoekers niet verder in op glas. TNO onderzocht uiteindelijk twee delen: vervaalde aluminium geveldelen er weer nieuwer laten uitzien (1) en het waterafstotend maken van stenen gevels (2).
Nieuwer laten uitzien (1): glans sterk hersteld
Allereerst gaat het in het rapport over de vervaalde aluminium geveldelen. “Er zijn diverse commercieel verkrijgbare coatingformuleringen in omloop die voor deze toepassing worden aangeboden.” Hieruit namen de onderzoekers twee soorten coating als voorbeeld. De namen van de coatings werden niet vrijgegeven, maar wel dat de één geen claim maakt dat er een relatie in met nano. De andere claimt dat het “is gebaseerd op chemische nanotechnologie.”
TNO pakte gecoate aluminium lamellen en schuurde deze licht. “Hierdoor krijgen ze een vaal, verweerd uiterlijk. In de praktijk gebeurt dit ook, maar dan door andere invloeden zoals zand dat langs een gevel wordt geblazen door de wind.” Met een katoenen doek werden de coatings aangebracht en TNO meette de glans van het oppervlak. “Deze metingen bevestigen dat de glans van het oppervlak door de coating (met nanomateriaal, red.) weer sterk wordt hersteld richting de originele waarde.”
Nano is nogal duur
Als tweede het waterafstotend maken van stenen gevels. Daarvoor gebruikte TNO in totaal vijf producten. Twee daarvan worden reeds jaren toepast, zonder nanoclaim. Product drie was relatief nieuw en had ook geen nanoclaim. Vier en vijf hadden juist wel een nanoclaim, namelijk ‘bevat nanodeeltjes’.
Interessant is dat de literprijs per vierkante meter is opgeschreven. Bij nanoproduct met nummer vier is dat 19 euro per liter per vierkante meter. Bij nanoproduct nummer vijf zelfs 100 euro per liter. Ter vergelijking: de duurste niet-nano uit het onderzoek is 7 euro per liter. Kortom, nano is nogal duur.
Waterafstotend maken (2): één coating kreeg ‘gefaald’ als oordeel
In deze categorie behandelde TNO een poreuze kalkzandsteen. “Dit is een steensoort die zeer veel water opneemt omdat hij zeer open van structuur is. Daarom is het een goed referentiemateriaal voor de proef: als de wateropname van deze steen kan worden tegengegaan, dan zal dat voor bakstenen en voeg-/metselwerk ook het geval zijn. Deze zijn in nieuwe staat minder open van structuur. Vooral voegen metselwerk kan door inwerking van omgevingsfactoren in de tijd steeds opener van structuur worden en daarmee steeds meer op kalkzandsteen gaan lijken.”
De onderzoekers hameren in het rapport op de noodzaak om kritische vragen te stellen aan leveranciers
TNO borstelde de steen eerst schoon met een zachte borstel en bracht de vijf producten aan. In een aantal gevallen kon dat met een vachtroller, in andere gevallen met een airbrush-sproeier. Het onderzoeksinstituut deed meerdere testen, waarvan de zogeheten Karstenbuistest een belangrijke was. Deze gaat over het indringen van water in de gevel. Het meet de kwaliteit van de uitgevoerde waterwerende behandeling.
Twee van de producten met nanodeeltjes wisten de test te halen, één kreeg ‘gefaald’ als oordeel. Dat was ook het geval na kunstmatige blootstelling aan warmte, regenval, zonneschijn en warmte en kou. Ook hier is het aardig de prijzen van de producten te noemen. Niet-nano was op zijn hoogst 2,89 euro per liter per vierkante meter. Het goedkoopste nanoproduct (dat overigens de test haalde) kwam uit op 3,19. Het nanoproduct dat faalde zat op 8 euro. Daarboven zat nog een nanoproduct van 16 euro.
Is nano veilig?
Schoonmakend Nederland en VSR wilden ook weten of de coatings veilig zijn voor mens en milieu. TNO concludeert dat daar te veel onduidelijkheid over is. Ook geven leveranciers te weinig informatie over de risico’s. De onderzoekers hameren in het rapport op de noodzaak om kritische vragen te stellen aan leveranciers. “Nanodeeltjes kunnen namelijk in veel sterkere mate dan micro- of macrodeeltjes een interactie aangaan met organismes op cellulair niveau en immunologische effecten, oxidatieve stress en chronische long- en leverontstekingen veroorzaken.”
De Europese wetgeving REACH vereist dan ook sinds januari 2020 dat “bedrijven voldoende informatie verstrekken om het veilige gebruik van hun stoffen met nanodeeltjes voor de menselijke gezondheid en het milieu mogelijk te maken.”
Twee kritische punten
TNO concludeert dat er twee kritische punten voor gevelcoatings zijn: Als eerste zijn er coatingdeeltjes met bepaalde nano-afmetingen, waarover leveranciers geen nadere informatie geven. Ten tweede zijn er coatings die claimen actief de groei van micro-organismen af te remmen of zelfs te doden. Dat is een biocidale werking. Voor dit punt geldt een extra registratieplicht bij het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden.
>> Leestip: Glas en gevel: veiligheid voorop bij werken op hoogte
“In beide gevallen dienen zowel leverancier als gebruiker extra alert te zijn”, waarschuwen de onderzoekers. Belangrijk voor nanomaterialen is volgens TNO ook dat in de veiligheidsbladen de gevaren worden weergegeven die horen bij de ingrediënten. “Bij geen van de onderzochte coatings met nanoclaim werd nadere informatie gegeven over de – volgens de claim – aanwezige nanodeeltjes. Gevolg is dat gebruikers de risico’s niet kennen en dus niet kunnen indelen. Daardoor moet het gebruik ervan worden afgeraden.”
Gebruik moet worden afgeraden
Op één na doorstonden alle producten – met en zonder nanoclaim – uiteindelijk de kwaliteitstesten van TNO. Die testen gingen dus over vervaalde aluminium geveldelen er weer nieuwer uit laten zien (1) en het waterafstotend maken van stenen gevels (2). Bij één nanoproduct was voor voldoende waterafstotendheid van de stenen gevel wel een veel dikkere laag nodig dan door de leverancier aangegeven.
In essentie kan nano werken, maar er kleven vanuit veiligheidsoogpunt wel een aantal bezwaren aan
In essentie kan nano dus werken, maar er kleven vanuit veiligheidsoogpunt wel een aantal bezwaren aan. “Zorgwekkend is dat geen van de leveranciers van de onderzochte coatings met nano-claim voldoende informatie geeft over de risico’s voor mens en milieu. Nu de gebruiker de coating niet op de juiste risico’s kan beoordelen, moet het gebruik ervan worden afgeraden”, concludeert TNO.
Geen wondermiddel
Ilse Mariën, manager van het AWOG-segment van Schoonmakend Nederland, vindt het onderzoek van waarde. “We zijn voor nano en innovatie. Het kan een toepassing hebben in de toekomst, maar naar aanleiding van dit onderzoek heeft een gevelbehandelaar wel meer informatie nodig over hoe hij of zij nano veilig kan gebruiken. Die informatie werd door de onderzochte leveranciers niet gegeven. Daar moet je als gevelbehandelaar dus kritisch op zijn. Zeker omdat je als werkgever verplicht bent om je werknemers zoveel mogelijk te beschermen op het werk. Kortom, het is op dit moment onduidelijk of het voordeel dat nano lijkt te kunnen hebben, opweegt tegen de risico’s. Vaststaat in elk geval dat nano geen wondermiddel is.”
Keurmerk voor nano
Afsluitend: Schoonmakend Nederland en VSR pleiten voor een keurmerk voor nanocoatings. “Een keurmerk zou opdrachtgevers en de rest van Nederland helpen om kwaliteit te herkennen bij schoonmaak- en glazenwassersbedrijven die coatings gebruiken om gevels in optimale staat te houden.”
