Na jaren van werkplekbezoeken, inspecties en gesprekken met schoonmakers bekruipt mij steeds vaker de vraag of een generiek branche-instrument altijd voldoende aansluit bij de diversiteit en complexiteit van het werkveld. Misschien nog belangrijker, veel werkgevers lijken te veronderstellen dat het invullen van een branche-RI&E automatisch betekent dat zij aan hun wettelijke verplichtingen hebben voldaan.
Die veronderstelling verdient kritische reflectie.
Wat vraagt de wet eigenlijk?
Artikel 5 van de Arbowet verplicht werkgevers om de risico's die de arbeid voor werknemers met zich brengt te inventariseren en te evalueren. Daarnaast verplicht artikel 3 van de Arbowet werkgevers om een beleid te voeren dat is gericht op zo goed mogelijke arbeidsomstandigheden. De wet schrijft niet voor dat een werkgever een specifieke branche-RI&E moet invullen. De wet verlangt dat risico's worden geïnventariseerd, beoordeeld en beheerst. Met andere woorden: de wet vraagt niet om een ingevulde vragenlijst, maar om aantoonbaar inzicht in de arbeidsrisico's binnen de eigen organisatie.
De uitdaging van een generiek instrument
De schoonmaakbranche kent een enorme variatie aan werkzaamheden. Een schoonmaker die dagelijks kantoren reinigt, wordt blootgesteld aan andere risico's dan een medewerker die werkzaam is in een ziekenhuis, voedselverwerkend bedrijf, petrochemische installatie, laboratorium, glasbewassing, hogedruk reiniging of gevelonderhoud project. Toch wordt vaak hetzelfde basisinstrument gebruikt. Dat hoeft op zichzelf geen probleem te zijn. Een branche-RI&E is immers bedoeld als hulpmiddel en vertrekpunt. De vraag is echter of aanvullende bedrijfsspecifieke beoordeling altijd voldoende plaatsvindt. Juist daar ontstaat het risico dat algemene risico's goed zichtbaar zijn, terwijl specifieke risico's onderbelicht blijven.
Concrete voorbeelden uit de praktijk
Gevaarlijke stoffen
In veel inventarisaties wordt vastgesteld dat werknemers met schoonmaakmiddelen werken. Dat gegeven alleen zegt echter weinig over de daadwerkelijke blootstelling. Hoofdstuk 4 van het Arbobesluit verlangt dat risico's van gevaarlijke stoffen worden beoordeeld. Daarbij kunnen vragen relevant zijn zoals welke stoffen worden daadwerkelijk gebruikt? Worden producten gemengd? Ontstaan dampen, nevels of aerosolen? Zijn veiligheidsinformatiebladen actueel beschikbaar?
Zijn minder gevaarlijke alternatieven onderzocht? Hoe lang en hoe vaak vindt blootstelling plaats? Wanneer dergelijke vragen onbeantwoord blijven, biedt een registratie van "werken met schoonmaakmiddelen" slechts beperkte informatie over het werkelijke risico. Gebruik bijvoorbeeld Stoffenmanager.nl als hulpmiddel. Lees de voorwaarden van PGS-15 voor opslag en vervoer van deze stoffen.
Fysieke belasting
Fysieke belasting is een bekend onderwerp binnen de schoonmaakbranche. Toch zit het verschil vaak in de diepgang van de beoordeling. Wordt er gekeken naar duw- en trekkrachten van werkwagens; tilfrequenties; repeterende handelingen; schouderbelasting bij boven schouderhoogte werken; werktempo als gevolg van contractafspraken; herstelmogelijkheden gedurende de werkdag? Juist op deze punten ontstaan regelmatig langdurige fysieke klachten en uitval. Kijk maar eens naar hoe sommige werkwagens beladen zijn met van alles en nog wat.
Psychosociale arbeidsbelasting (PSA)
Vrijwel iedere basis RI&E besteedt aandacht aan PSA. De vraag is echter hoe deze beoordeling tot stand komt. Onderwerpen zoals werkdruk, agressie, ongewenst gedrag, taalbarrières, prestatiedruk, alleen werken en sociale isolatie vragen vaak om meer dan een standaardvragenlijst of de aanwezigheid van een vertrouwenspersoon. Een registratie is nog geen analyse.
Werken bij opdrachtgevers
Een groot deel van de schoonmaakwerkzaamheden vindt plaats bij derden. Daarmee ontstaan risico's die een generiek branche-instrument niet altijd volledig kan beschrijven. Denk aan de logistieke verkeersstromen; heftruckverkeer; productieprocessen; werkzaamheden van andere contractors; gevaarlijke stoffen van opdrachtgevers; afwijkende noodprocedures; biologische risico's binnen zorginstellingen. Juist op het snijvlak tussen opdrachtgever en opdrachtnemer ontstaan regelmatig veiligheidsvraagstukken. Bij werkzaamheden op locaties van opdrachtgevers rust bovendien op betrokken werkgevers de verplichting om samen te werken en risico's onderling af te stemmen. Maar gebeurt dit in de praktijk dan ook?
Wat gebeurt er bij een inspectie?
Een veelgestelde vraag is: "Ik heb de branche-RI&E ingevuld. Ben ik daarmee voldoende beschermd?" Het eerlijke antwoord is: niet automatisch. De Nederlandse Arbeidsinspectie kijkt niet uitsluitend naar de aanwezigheid van een RI&E, maar ook naar de vraag of deze aansluit bij de feitelijke situatie binnen het bedrijf. Wanneer tijdens een inspectie blijkt dat relevante risico's niet zijn onderkend, onvoldoende zijn beoordeeld of niet aantoonbaar worden beheerst, kan een inspecteur concluderen dat de RI&E onvoldoende aansluit bij de praktijk. Dat oordeel kan ook worden gegeven wanneer gebruik is gemaakt van een erkend branche-instrument. De vraag die een inspecteur doorgaans zal willen beantwoorden is niet: "Heeft u een branche-RI&E?" maar: "Hoe hebt u vastgesteld dat de aanwezige risico's voldoende zijn geïnventariseerd en beheerst?" Geldt dit ook voor verdiepende RI&E's? Ja.
Hoewel verdiepende RI&E's meer diepgang bieden dan een algemene RI&E, bestaat ook daar het risico dat de nadruk komt te liggen op het invullen van vragenlijsten terwijl beperkt aanvullend onderzoek, observatie of meting plaatsvindt. Binnen de schoonmaakbranche zien we onder andere verdiepende RI&E’s voor onder andere gevaarlijke stoffen; fysieke belasting; psychosociale arbeidsbelasting; alleen werken en sleutelpanden; agressie en geweld; werken op hoogte; arbeidsmiddelen; biologische agentia en beeldschermwerk. De aanwezigheid van een verdiepende RI&E betekent niet automatisch dat een risico volledig is onderzocht.
Een verdiepende RI&E voor gevaarlijke stoffen verliest bijvoorbeeld een deel van haar waarde wanneer geen blootstellingsbeoordeling plaatsvindt. Een verdiepende RI&E fysieke belasting blijft beperkt wanneer geen werkplekanalyse wordt uitgevoerd. En een PSA-beoordeling wordt niet vanzelf een onderzoek naar werkdruk of ongewenst gedrag omdat werknemers een vragenlijst hebben ingevuld. De verdiepende object RI&E verliest waarde als er maar enkele gebouwen in kaart zijn gebracht. De kwaliteit van een RI&E wordt uiteindelijk niet bepaald door het aantal formulieren, maar door de kwaliteit van de onderliggende analyse.
De rol van deskundigheid
Op dit punt wordt de meerwaarde van deskundige ondersteuning zichtbaar. Een Middelbaar Veiligheidskundige (MVK) kan beoordelen of de geïnventariseerde risico's aansluiten bij de dagelijkse praktijk op de werkvloer en of beheersmaatregelen uitvoerbaar en effectief zijn. Voor risico's rondom gevaarlijke stoffen, biologische agentia, binnenklimaat, ventilatie en blootstelling kan de expertise van een Arbeidshygiënist (AH) van grote waarde zijn. Daarnaast noemt artikel 14 van de Arbowet vier wettelijk erkende kerndeskundigen te weten: de Hoger Veiligheidskundige (HVK); de Arbeidshygiënist (AH); de Bedrijfsarts en de Arbeids- en Organisatiedeskundige (A&O-deskundige). Afhankelijk van de aard van de risico's en de toetsingsverplichting kunnen één of meer van deze deskundigen worden betrokken. Hun toegevoegde waarde ligt niet in het afvinken van vragenlijsten, maar in het beoordelen of risico's daadwerkelijk zijn herkend, onderzocht en beheerst.
Toetsing van de RI&E
Binnen het MKB bestaat onder voorwaarden een vrijstelling van de verplichte RI&E-toetsing door een kerndeskundige. Werkgevers met maximaal 25 werknemers kunnen van deze vrijstelling gebruikmaken wanneer zij werken met een erkend branche-instrument en voldoen aan de daarvoor geldende voorwaarden. De vrijstelling heeft echter uitsluitend betrekking op de toetsingsverplichting. De verantwoordelijkheid voor een volledige, actuele en bedrijfsspecifieke RI&E blijft volledig bij de werkgever. Het gebruik van een erkend branche-instrument betekent daarom niet automatisch dat alle risico's binnen de onderneming voldoende zijn beoordeeld. Wanneer werkzaamheden, locaties, gebruikte middelen of blootstellingen afwijken van de uitgangspunten van het instrument, kan aanvullende beoordeling noodzakelijk zijn. "Het gebruik van een branche-RI&E verplaatst de verantwoordelijkheid voor veilige en gezonde arbeidsomstandigheden niet van de werkgever naar de ontwikkelaar of beheerder van het instrument."
De beperking van software
In de zoektocht naar efficiëntie wordt RI&E-software steeds slimmer, gebruiksvriendelijker en toegankelijker. Dat is een positieve ontwikkeling. Tegelijkertijd schuilt daarin ook een risico. Geen enkel softwarepakket, hoe uitgebreid ook, kan een werkplek bezoeken, een medewerker interviewen, blootstelling beoordelen, werkdruk ervaren of afwijkingen in de praktijk signaleren. Software kan ondersteunen bij het inventariseren van risico's, maar kan nooit het professionele oordeel vervangen van een werkgever, leidinggevende, preventiemedewerker of deskundige. Een digitale vragenlijst weet immers alleen wat wordt ingevuld, niet wat over het hoofd wordt gezien. Juist daarom blijft kritisch kijken, observeren, doorvragen en waar nodig deskundigheid inschakelen essentieel. Software kan het proces ondersteunen, maar neemt de wettelijke verantwoordelijkheid van de werkgever niet over.
Conclusie
De branche-RI&E heeft zonder twijfel een belangrijke bijdrage geleverd aan het arbobeleid binnen de schoonmaakbranche. Zij verlaagt de drempel om risico's in kaart te brengen en biedt werkgevers structuur en houvast. Tegelijkertijd schuilt er een risico in het verwarren van een instrument met het doel waarvoor het is ontwikkeld. De Arbowet vraagt niet of een formulier is ingevuld. De Arbowet vraagt of werkgevers de risico's van hun werknemers kennen, beoordelen en beheersen. Een branche-RI&E kan daarbij een uitstekend vertrekpunt zijn. Zij kan richting geven, veelvoorkomende risico's zichtbaar maken en bijdragen aan bewustwording. Maar zij neemt de verantwoordelijkheid van de werkgever om risico's bedrijfsspecifiek te beoordelen niet weg. Wie een branche-RI&E ziet als eindpunt van het proces loopt het risico administratieve naleving te verwarren met effectief risicobeheer. Wie haar gebruikt als vertrekpunt voor werkplekinspecties, gesprekken met medewerkers, verdiepende analyses en waar nodig deskundige ondersteuning, geeft daadwerkelijk invulling aan de zorgplicht uit de Arbowet. Want arbeidsongevallen en beroepsziekten ontstaan zelden doordat een formulier ontbrak. Ze ontstaan veel vaker doordat risico's onvoldoende zijn herkend, verkeerd zijn beoordeeld of niet tijdig zijn beheerst. En juist daar ligt de uitdaging voor iedere werkgever in de schoonmaakbranche.
Tot slot een praktisch advies aan iedere werkgever en preventiemedewerker in de schoonmaakbranche:
Leg de RI&E nog eens kritisch naast de dagelijkse praktijk. Vraag uzelf af: hebben wij alle risico's daadwerkelijk in kaart gebracht? Is de RI&E nog actueel of baseren wij ons op aannames van enkele jaren geleden? Hebben wij alle werkzaamheden, locaties en bijzondere risico's beoordeeld? Zijn medewerkers betrokken bij de inventarisatie? Zijn alle noodzakelijke beheersmaatregelen daadwerkelijk uitgevoerd? En hebben wij, waar nodig, de juiste deskundigheid ingeschakeld, zoals een MVK, HVK, Arbeidshygiënist, Bedrijfsarts of A&O-deskundige ingeschakeld? Uiteindelijk wordt de kwaliteit van een RI&E niet bepaald door wat er op papier staat, maar door de mate waarin zij een realistisch beeld geeft van de risico's waarmee werknemers dagelijks worden geconfronteerd. Want arbeidsongevallen, beroepsziekten en gezondheidsklachten ontstaan zelden omdat een formulier niet was ingevuld. Ze ontstaan veel vaker doordat risico's onvoldoende zijn herkend, verkeerd zijn beoordeeld of niet tijdig zijn beheerst. En juist daar ligt de uitdaging voor iedere werkgever, ongeacht welk RI&E-instrument wordt gebruikt.







